เมื่อพูดถึงพิธีหลวงในอดีต สิ่งที่อยู่เบื้องหลังความสง่างามไม่ได้มีเพียงราชประเพณีหรือเครื่องประกอบพระราชอิสริยยศเท่านั้น แต่ยังมีการเลือกวันและเวลาอย่างพิถีพิถัน ซึ่งในภาษาร่วมสมัยมักเรียกรวมว่า ฤกษ์มงคลราชสำนักไทย ด้วย เหตุผลสำคัญคือราชสำนักไทยมองว่าเวลาไม่ใช่ฉากหลังของพิธี หากเป็นส่วนหนึ่งของความศักดิ์สิทธิ์ ความชอบธรรม และความเป็นระเบียบของบ้านเมือง การเริ่มพิธีในยามที่เหมาะจึงเท่ากับจัดวางให้มนุษย์เดินไปพร้อมกับจังหวะของจักรวาล
เอกสารเก่าอย่าง พระราชพิธีสิบสองเดือน พระราชพงศาวดาร และตำราโหรหลวงหลายฉบับ สะท้อนชัดว่าแทบทุกเดือนมีพิธีสำคัญของรัฐและศาสนาอยู่ในระบบเวลาที่คำนวณไว้ล่วงหน้า ไม่ใช่เลือกกันแบบสะดวกวันหยุดอย่างทุกวันนี้ คำถามที่น่าสนใจกว่าคือ แล้วฤกษ์เหล่านี้ถูกใช้กับพิธีอะไรบ้าง และแต่ละพิธีบอกอะไรเกี่ยวกับวิธีคิดของราชสำนักไทย
ทำไมราชสำนักไทยให้ความสำคัญกับฤกษ์
หัวใจของการกำหนดฤกษ์ในราชสำนักอยู่ที่การผสานคติ พราหมณ์-พุทธ-โหราศาสตร์ เข้าด้วยกัน พิธีหลวงจำนวนมากไม่ได้มีความหมายเฉพาะต่อพระมหากษัตริย์หรือพระบรมวงศานุวงศ์ แต่ยังถูกมองว่าเกี่ยวข้องกับความอุดมสมบูรณ์ของแผ่นดิน ขวัญกำลังใจของราษฎร และเสถียรภาพของรัฐด้วย เพราะฉะนั้นการเลือกวันยามจึงเป็นการประกาศอย่างเงียบ ๆ ว่าพิธีนั้นได้รับการจัดวางอย่างถูกต้องตามแบบแผนจักรวาล ไม่ใช่เพียงถูกต้องตามระเบียบราชการ
พิธีอะไรบ้างที่ต้องอาศัยฤกษ์มงคล
ถ้าไล่จากความสำคัญสูงสุดลงมา จะเห็นว่าฤกษ์ถูกใช้กับพิธีที่เกี่ยวกับทั้งองค์พระมหากษัตริย์ ราชวงศ์ ศาสนา และการปกครองบ้านเมือง
พระราชพิธีเกี่ยวกับพระมหากษัตริย์และราชวงศ์
- พระราชพิธีบรมราชาภิเษก เป็นพิธีที่ต้องกำหนดเวลาอย่างละเอียดที่สุด ตั้งแต่ช่วงสรงพระมุรธาภิเษกไปจนถึงเวลารับพระสุพรรณบัฏ เพราะพิธีนี้คือการรับรองสถานะกษัตริย์ทั้งทางโลกและทางศักดิ์สิทธิ์
- พระราชพิธีสมโภชหรือเฉลิมพระราชมณเฑียร รวมถึงการเสด็จขึ้นประทับในพระที่นั่งหรือเขตพระราชฐานใหม่ มักต้องดูฤกษ์เพื่อความเป็นสิริมงคลแก่พระองค์และราชสำนัก
- พระราชพิธีอภิเษกสมรส ในราชสำนักเดิมถือเป็นเรื่องของสายสกุลและการเมืองควบคู่กัน จึงต้องเลือกยามที่เหมาะสมอย่างยิ่ง
- พระราชพิธีพระศพ แม้เป็นพิธีอวมงคล แต่หลายช่วงตอน เช่น การเชิญพระศพ การถวายพระเพลิง หรือการอัญเชิญพระอัฐิ ก็ยังต้องมีเวลาที่กำหนดไว้อย่างเคร่งครัด
สังเกตให้ดีว่า พิธีกลุ่มนี้ล้วนเกี่ยวกับการเปลี่ยนสถานะ ไม่ว่าจะเป็นขึ้นครองราชย์ เข้าสู่ชีวิตสมรส ย้ายสู่พื้นที่ใหม่ หรือเสด็จสวรรคต ในมุมประวัติศาสตร์ การตั้งฤกษ์จึงทำหน้าที่เหมือนสะพานเชื่อมจากสถานะเดิมไปสู่สถานะใหม่อย่างสง่างามและชอบธรรม
พระราชพิธีของรัฐ ศาสนา และความอุดมสมบูรณ์
- พระราชพิธีพืชมงคลและจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ เป็นตัวอย่างชัดที่สุดของพิธีที่ผูกฤกษ์เข้ากับฤดูกาล การเพาะปลูก และความหวังเรื่องฝนฟ้า ข้าวปลาอาหาร
- พิธีทางพระพุทธศาสนา เช่น การตั้งสัตยาธิษฐาน การเจริญพระพุทธมนต์ หรือการสมโภชพระอารามสำคัญ มักเลือกวันยามที่ถือว่าหนุนนำสิริมงคล
- พิธีวางศิลาฤกษ์หรือสร้างสิ่งสำคัญของบ้านเมือง ไม่ว่าจะเป็นพระที่นั่ง ป้อม กำแพงเมือง หรือเสาหลักเมือง ต่างมีแนวคิดเดียวกันคือเริ่มต้นให้ตรงกับจังหวะที่ดีที่สุด
- ขบวนพยุหยาตราและการเสด็จสำคัญ ในหลายสมัยก็ต้องคำนวณเวลาออกเดินทางและเวลาเริ่มพิธีอย่างเป็นระบบ
นี่ทำให้เห็นว่า ฤกษ์มงคลราชสำนักไทย ไม่ได้ผูกอยู่กับพิธีศักดิ์สิทธิ์เพียงอย่างเดียว แต่ขยายไปถึงการจัดระเบียบชีวิตการเมือง เศรษฐกิจ และความรู้สึกมั่นคงของผู้คนทั้งแผ่นดินด้วย
ใครเป็นผู้กำหนดฤกษ์ และเขาดูจากอะไร
ผู้ทำหน้าที่นี้ในอดีตคือ โหรหลวง หรือข้าราชสำนักที่เชี่ยวชาญการคำนวณทางโหราศาสตร์ โดยไม่ได้ดูแค่วันดีแบบกว้าง ๆ แต่พิจารณาหลายชั้นร่วมกัน เช่น วัน เดือน ปี ดิถี นักษัตร ยาม ลัคนา และความสัมพันธ์กับจุดมุ่งหมายของพิธีนั้น ๆ
- ถ้าเป็นพิธีขึ้นสู่สถานะใหม่ จะเน้นฤกษ์ที่หนุนอำนาจและความมั่นคง
- ถ้าเป็นพิธีเกี่ยวกับพืชผล จะคำนึงถึงฤดูกาลและคติเรื่องความอุดมสมบูรณ์
- ถ้าเป็นพิธีเกี่ยวกับศพหรือการสูญเสีย จะกำหนดเวลาให้สอดคล้องกับแบบแผนและความเคารพสูงสุด
พูดอีกอย่างคือ ฤกษ์ไม่ได้มีสูตรเดียวใช้ได้กับทุกงาน แต่เป็นการตีความเวลาให้เหมาะกับความหมายของพิธีนั้นโดยเฉพาะ
ฤกษ์ในราชสำนักไม่ใช่เรื่องงมงายอย่างเดียว
หากมองผ่านสายตาคนปัจจุบัน เราอาจเผลอคิดว่าการเลือกฤกษ์เป็นเพียงความเชื่อโบราณ แต่ในเชิงประวัติศาสตร์ มันทำหน้าที่มากกว่านั้น อย่างแรกคือสร้าง ความต่อเนื่องของราชประเพณี อย่างที่สองคือช่วยให้พิธีมีแบบแผนเดียวกันและยอมรับร่วมกันในสังคม อย่างที่สามคือเป็นภาษาทางอำนาจที่คนในยุคนั้นเข้าใจตรงกันว่า รัฐกำลังดำเนินไปอย่างถูกครรลอง เมื่ออ่านหลักฐานเก่า เราจึงไม่ควรรีบตัดสินด้วยกรอบสมัยใหม่เพียงอย่างเดียว แต่ควรถามด้วยว่า คนในอดีตใช้เวลาเป็นเครื่องมือจัดระเบียบโลกของตนอย่างไร
สรุป
ฤกษ์มงคลในราชสำนักไทยถูกใช้กำหนดตั้งแต่พระราชพิธีบรมราชาภิเษก พระราชพิธีสมรส พระราชพิธีพระศพ ไปจนถึงพิธีพืชมงคล การสร้างสิ่งสำคัญ และพิธีทางศาสนา แก่นของเรื่องจึงไม่ใช่แค่เลือกวันดี แต่คือการทำให้พิธีสำคัญสอดรับกับคติจักรวาล อำนาจรัฐ และความเชื่อของผู้คน ยิ่งมองลึก เราจะยิ่งเห็นว่าเวลาในราชสำนักไม่เคยเป็นเพียงนาฬิกาเดินผ่านไป หากเป็นกลไกที่ช่วยจัดวางความหมายของบ้านเมืองทั้งระบบ และนั่นชวนให้คิดต่อว่า ทุกสังคมต่างก็มีวิธีทำให้เวลา ธรรมเนียม และอำนาจผูกพันกันในแบบของตัวเอง
